Tasavvur qiling: siz qo‘lingizga oddiy lug‘at emas, balki har bir so‘zning yashirin o‘tmishini, asl «pasporti» va asrlar davomida bosib o‘tgan izlarini fosh etuvchi haqiqiy detektiv hisobotini olgansiz.
Tilshunoslikdagi ana shu eng sirli va qiziqarli soha — etimologiya deb ataladi. U so‘zning qachon va qayerda «tug‘ilgani», qaysi xalqlar orasida «sayohat» qilgani, qanday o‘zgarishlarga uchragani va nihoyat bugungi kunda siz-u biz ishlatayotgan ma’noga qanday yetib kelganini rad etib bo‘lmas dalillar bilan ochib beradi. Har bir so‘z aslida qotib qolgan tarix, uning ichida ajdodlarimizning turmush tarzi, tafakkuri va hayotiy tajribasi muhrlangan. Bu o‘ziga xos «so‘z izquvarligi» bundan qariyb ikki yarim ming yil avval — miloddan avvalgi V–IV asrlarda qadimgi Afinada boshlangan.
Buyuk faylasuf Aflotun o‘z asarlarida so‘zlarning shunchaki shartli belgi emas, balki narsalarning asl tabiatini aks ettiruvchi kalit ekanini izlagan. Miloddan avvalgi I asrda esa Rim olimi Mark Terensiy Varron lotin so‘zlarining eng chuqur ildizlarini kovlab, butun bir ilmiy asar yozib qoldirgan. VII asrda yashagan Sevilyalik Isidor «Etimologiyalar» nomli yigirma jildlik ulkan qomus yaratib, o‘sha davr ilmiga ma’lum bo‘lgan barcha «so‘z sirlari»ni bir joyga jamlagan. Ammo etimologiya chinakam, aniq dalillarga tayanuvchi fan maqomini XIX asrda oldi: mashhur ertakchilar sifatida tanilgan aka-uka Grimmlar va boshqa zabardast tilshunoslar tillar orasidagi yaqin qarindoshlikni, tovushlarning qonuniy o‘zgarishini ilmiy jihatdan isbotlab, so‘zlar tarixini o‘rganishni xayoliy taxminlardan qutqardi.
Bizning zaminda ham so‘z ildizlariga bo‘lgan qiziqish juda qadimiy va chuqur ildizlarga ega. XI asrda, aniqrog‘i 1072–1077 yillarda ulug‘ bobokalonimiz Mahmud Koshg‘ariy mashhur «Devonu lug‘otit turk» asarida minglab turkiy so‘zlarning asl qiyofasini, qaysi qabila tilidan chiqqani va qanday ma’no anglatganini misqollab tiklab bergan. Bu asar bugungi kunda ham turkiy etimologiyaning oltin xazinasi hisoblanadi. Zamonaviy davrda esa, 2000–2003 yillarda o‘zbek tilshunoslari mashaqqatli mehnat evaziga uch jildlik «O‘zbek tilining etimologik lug‘ati»ni yaratib, tilimizdagi minglab so‘zlarning asl «tug‘ilgan kuni» va ilk ma’nosini keng ommaga ochib berdi. Keling, bu «detektiv» qanday ishlashini kundalik hayotimizda deyarli har kuni ishlatadigan «tirbandlik» so‘zi misolida ko‘raylik.
Bugun bu so‘zni eshitganimizda ko‘z oldimizga signal chalayotgan, bir-biriga taqalib qolgan mashinalar karvoni keladi. Ammo so‘zning ichiga chuqurroq kirsak, mutlaqo boshqa manzaraga duch kelamiz: forscha «tir» — yo‘g‘on xoda, yog‘och yoki to‘sin degani, «band» esa — to‘silgan, berkitilgan ma’nosini beradi. Ya’ni qadimda tor yo‘l, ko‘prik yoki tog‘ so‘qmog‘i ustiga ulkan xoda yoxud qulagan daraxt ko‘ndalang tushib, yo‘l butunlay berkilib qolgan va odamlar-u aravalar to‘planib qolgan manzara aynan shunday atalgan! Vaqt o‘tib xodalar o‘rnini svetoforlar va avtomobillar egalladi, ammo so‘z o‘z ichidagi o‘sha qadimiy manzarani saqlab qoldi.
O‘zimizning sof o‘zbekcha «tiqin» va «tiqilinch» so‘zlari esa ana shu tor joyga zo‘rg‘a sig‘ib, bir-biriga tiqilib qolgan holatning yanada jonli, ta’sirchan aksidir. Tilimizda bunday «yashirin tarix»ga ega so‘zlar minglab topiladi. Masalan, «maosh», «maktab», «daxmaza» yoki oddiygina «salom» so‘zining ortida ham butun boshli davrlar nafasi bor. Sizni qaysi so‘zning kelib chiqishi qiziqtiradi? Kundalik hayotda ko‘p ishlatadiganingiz birorta so‘zni yozing, birgalikda tarixini o‘rganamiz
Samandar Pardaboyev tayyorladi.
Iqtibos, qiziqarli ovozli va media maqolalar - Telegram kanalimizda!