So‘nggi vaqtlarda mamlakatning tashqi qarzi mavzusi jamoatchilik o‘rtasida eng ko‘p muhokama qilinayotgan va xavotirlarga sabab bo‘layotgan masalalardan biriga aylandi. Raqamlarga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, bugungi kunda O‘zbekistonning davlat qarzi 84,1 milliard dollardan oshgan. Agar bunga davlat korxonalarining qarz majburiyatlarini ham qo‘shib hisoblasak, umumiy ko‘rsatkich 70 milliard dollar atrofida shakllanadi. Tabiiyki, bunday salmoqli raqamlar fonida har bir fuqaroni O‘zbekiston o‘z tashqi qarzlarini to‘lay olmay qolish xavfiga duch kelmaydimi, degan haqli savol qiziqtiradi. Xo‘sh, aslida vaziyat qanchalik jiddiy va statistik ko‘rsatkichlar nimalarni ko‘rsatmoqda?
Amaldagi iqtisodiy hisob-kitoblarga ko‘ra, mamlakatimizning o‘z majburiyatlarini bajara olmaslik ehtimoli juda past baholanmoqda. Bugungi kunda O‘zbekistonning oltin-valyuta zaxiralari 35 milliard dollardan oshib, tashqi qarzning qariyb 70-80 foizini to‘liq qoplashga yetadi. Pul-kredit siyosati va moliyaviy barqarorlik borasida O‘zbekiston Jahon banki hamda Xalqaro valyuta jamg‘armasi kabi dunyoning eng yirik moliyaviy tashkilotlari bilan mustahkam hamkorlik aloqalarini o‘rnatgan. Bundan tashqari, yillik eksport hajmining 25–30 milliard dollarga yetgani to‘lov qobiliyatini yuqori darajada ushlab turishga xizmat qilmoqda. Xo‘sh, shunday ekan, nima uchun har ehtimolga qarshi salbiy ssenariylar ham muhokama qilinadi?
Shunday bo‘lsa-da, nazariy jihatdan davlat o‘z qarzlarini to‘lay olmay qolgan taqdirda qanday oqibatlar yuzaga kelishini tushunib olish muhim. Agar voqealar rivoji eng yomon ssenariy bo‘yicha kechsa, iqtisodiyotga yillik YAIM o‘sishining kamida 3-4 foizga sekinlashishi kabi jiddiy ta’sirlar kuzatiladi. Birinchi navbatda, milliy valyutaning keskin qadrtsizlanishi kuzatiladi, chunki tashqi qarzlar aynan xorijiy valyutada to‘lanadi va bozorda chet el valyutasiga bo‘lgan talab bir necha barobar ortadi. Shundan so‘ng budjet taqchilligini yopish maqsadida qo‘shimcha soliq yuklamalari yuzaga kelib, aholi va biznesning xarid qobiliyati 15-20 foizga kamayishi mumkin.
Bundan tashqari, ijtimoiy sohaga, jumladan ta’lim va sog‘liqni saqlashga yo‘naltiriladigan budjet xarajatlari 25 foizgacha qisqarishi mumkin. Davlat daromadlarining asosiy qismi qarzni uzishga ajratilgani sababli yirik infratuzilma loyihalari to‘xtab qoladi. Agar vaziyat yanada og‘irlashib, defolt holati yuz bersa, xalqaro maydonda mamlakatning kredit reytinglari birvarakayiga 3-4 pog‘onaga tushib ketadi. Buning oqibatida xorijiy investitsiyalar oqimi 50 foizdan ortiqqa kamayib, ichki bozorda inflyatsiya ko‘rsatkichlari ikki xonali raqamlarga yetishi va ishsizlikning keskin ortishi muqarrar bo‘lib qoladi.
Xulosa o‘rnida aytganda, tashqi qarz hajmining ortishi muayyan xavf-xatarlarni keltirib chiqarsa-da, bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyoti defolt xavfidan yiroq. Zaxiralar va barqaror eksport salmog‘i davlatning moliyaviy majburiyatlarini to‘liq bajarishiga ishonchli kafolat bo‘la oladi.
Iqtibos, qiziqarli ovozli va media maqolalar - Telegram kanalimizda!