Bugungi shiddatli va raqamlashgan axborot asrida milliy o‘zlikni anglash hamda ma’naviy yuksalish masalalari har qachongidan ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mana shunday bir sharoitda biz o‘z tariximizning eng yorqin va olovli sahifalariga qayta nazar tashlashimiz tabiiydir. Boisi zamonaviy o‘zbek jamiyatining madaniy poydevori, tilimizning go‘zalligi va nafosati aynan o‘tgan asr boshlarida yashab o‘tgan buyuk jadid bobolarimiz tomonidan shakllantirilgan.

O‘zbek romanchiligi va hayotiy hikoyalar janrining asoschisi, Abdulla Qodiriy ana shunday ulkan siymolardan biridir. 1894-yilda tavallud topgan adibning hayoti va ijodi shunchaki shaxsiy qismat emas, balki butun boshli millatning uyg‘onish va kurash solnomasidir.

Adibning dunyoqarashi shakllanishida u olgan ta’lim tizimining xilma-xilligi muhim rol o‘ynadi. U dastlabki savodini musulmon maktabi va rus-tuzem maktabida chiqarib, keyinchalik Abulqosim shayx madrasasida tahsil oldi. Bilimga bo‘lgan chanqoqlik uni 1925–1926-yillarda Moskvadagi nufuzli oliy adabiyot kursiga yetakladi.

Yozuvchining «To‘y», «Ahvolimiz», «Millatimga» kabi ilk she’rlari va «Baxtsiz kuyov» dramasi o‘sha davr vaqtli matbuoti bo‘lgan «Samarqand», «Oina» hamda «Sadoi Turkiston» gazetalarida chop etildi. Shuningdek, u o‘zi asos solgan mashhur «Mushtum» jurnali orqali jamiyatdagi illatlarni o‘tkir satira ostiga oldi.

Qodiriy qoldirgan meros shunchaki oddiy matnlar emas, balki o‘zbek xalqining tirik ma’naviy xazinasidir. Muallifning 1916-yilgi «Uloqda» hikoyasi, «Juvonboz» qissasi hamda 1920-yilda e’lon qilingan «Toshpo‘lat tajang nima deydi?» kabi hajviyalari adabiyotimizda realistik prozani boshlab berdi. Ammo unga dunyoviy shuhrat keltirgan asarlar «O‘tkan kunlar» va «Mehrobdan chayon» romanlari hamda «Obid ketmon» qissasi bo‘ldi. Bu kitoblar millatning badiiy tafakkurini butunlay o‘zgartirib yubordi. Bundan tashqari, u 1935–1936-yillarda Gogolning «Uylanish» va Chexovning «Olchazor» asarlarini ona tilimizga yuksak mahorat bilan tarjima qildi.

Afsuski, erkin fikrli adibning hayoti 1937-yil 31-dekabrdagi nohaq hibs va 1938-yil 4-oktyabrdagi mustabid tuzum qatag‘oni tufayli fojiali yakun topdi. Biroq haqiqat baribir g‘alaba qozondi. 1956-yildan boshlab Abdulla Qodiriy nomi butunlay oqlandi. Bugungi kunda ushbu unutilmas fenomen qoldirgan boy meros har bir o‘zbek xonadonida sevib mutolaa qilinmoqda va yangi avlodlar qalbiga ziyo ulashishda davom etmoqda.